Smrt jednog roditelja predstavlja veliku promenu u životu deteta, a nakon toga neretko dolazi i do prekida ili otežavanja kontakata sa bakom, dekom i drugim članovima porodice preminulog roditelja.
Da li baka, deka i drugi bliski srodnici imaju pravo da održavaju lične odnose sa detetom? Odgovor zavisi prvenstveno od toga šta je u najboljem interesu deteta.
Kada dogovor sa roditeljem koji vrši roditeljsko pravo nije moguć, pitanje održavanja ličnih odnosa može biti predmet sudskog postupka. Sud tada procenjuje okolnosti konkretnog slučaja, prethodni odnos deteta sa srodnicima, emocionalnu povezanost i, pre svega, kakav bi uticaj nastavak ili prekid kontakata imao na dete.
Sadržaj članka
Najbolji interes deteta kao osnovni kriterijum
Najbolji interes deteta predstavlja osnovni kriterijum kojim se sud rukovodi prilikom donošenja odluke o održavanju ličnih odnosa deteta sa bakom, dekom i drugim srodnicima.
Sud ne odlučuje samo na osnovu činjenice da između deteta i osobe koja traži kontakt postoji srodstvo.
U svakom konkretnom slučaju procenjuju se psihološke, emocionalne, socijalne i razvojne potrebe deteta. Interesi odraslih, bilo da je reč o baki, deki, drugim srodnicima ili roditelju koji vrši roditeljsko pravo, ne mogu imati prednost nad interesom deteta.
Ključno pitanje za sud jeste da li će održavanje ličnih odnosa sa konkretnim srodnicima koristiti detetu i doprineti njegovoj emocionalnoj stabilnosti i pravilnom razvoju.
Da li baka i deka imaju pravo da viđaju unuče?
Bake, deke i drugi bliski srodnici preminulog roditelja mogu tražiti da se urede njihovi lični odnosi sa detetom.
Međutim, samo postojanje krvnog srodstva ne znači automatski da će zahtev biti usvojen.
U postupku je potrebno pokazati da postoji odnos koji je značajan za dete i da bi njegovo očuvanje bilo u najboljem interesu deteta.
Posebno može biti značajno ako su baka, deka ili drugi članovi porodice i pre smrti roditelja:
- redovno provodili vreme sa detetom;
- učestvovali u njegovom odrastanju;
- pomagali u njegovom čuvanju i vaspitanju;
- sa detetom razvili snažnu emocionalnu vezu;
- predstavljali važan i stabilan deo njegovog porodičnog života.
Ranije postojanje kvalitetnog i kontinuiranog odnosa zato može predstavljati veoma važnu okolnost prilikom odlučivanja suda.
Šta sud uzima u obzir prilikom odlučivanja?
Sud odluku donosi na osnovu svih okolnosti konkretnog slučaja, a naročito može ceniti:
- prethodnu emocionalnu povezanost deteta i srodnika;
- intenzitet i kvalitet kontakata pre smrti roditelja;
- koliko dugo i koliko često su se kontakti ostvarivali;
- uzrast i razvojne potrebe deteta;
- mišljenje deteta, kada je dete sposobno da ga formira i izrazi;
- mišljenje centra za socijalni rad;
- nalaz i mišljenje veštaka, kada je veštačenje potrebno;
- odnos između srodnika i roditelja koji vrši roditeljsko pravo;
- postojanje konflikta među odraslima i njegov mogući uticaj na dete;
- posledice koje bi uspostavljanje, nastavak ili prekid kontakata mogao imati na dete.
Postojanje sukoba između odraslih samo po sebi ne bi trebalo posmatrati odvojeno od njegovog uticaja na dete. Za sud je od posebnog značaja da utvrdi da li bi dete bilo izloženo konfliktu, pritisku ili drugim okolnostima koje bi mogle ugroziti njegovu dobrobit.
Zašto je važna prethodna povezanost deteta sa porodicom preminulog roditelja?
Kada je jedan roditelj preminuo, odnos deteta sa njegovom porodicom može imati poseban emocionalni značaj.
Baka, deka i drugi bliski srodnici mogu za dete predstavljati vezu sa preminulim roditeljem, njegovom porodičnom istorijom i poreklom. Očuvanje takvih odnosa u određenim okolnostima može doprineti kontinuitetu identiteta i osećaju pripadnosti i sigurnosti deteta.
Zbog toga je u sudskom postupku korisno dokazati kakav je odnos postojao pre smrti roditelja.
Kao dokazi, u zavisnosti od konkretnog slučaja, mogu biti značajni iskazi svedoka, fotografije, prepiske, podaci o zajedničkim putovanjima i porodičnim događajima, kao i drugi dokazi koji ukazuju na kontinuitet i kvalitet odnosa sa detetom.
Kako izgleda sudski postupak?
Kada dogovor o kontaktima nije moguć, pitanje održavanja ličnih odnosa može se rešavati u sudskom postupku.
Postupak se vodi pred nadležnim osnovnim sudom u okviru porodičnopravne zaštite.
Pre donošenja odluke sud pribavlja nalaz i stručno mišljenje organa starateljstva – centra za socijalni rad, a u zavisnosti od okolnosti konkretnog slučaja mogu se izvoditi i drugi dokazi.
Ako postoje zakonski uslovi i potreba da se odnosi urede pre pravnosnažnog okončanja postupka, sud može odlučivati i o privremenoj meri kojom se privremeno uređuje način održavanja ličnih odnosa.
Mišljenje deteta u postupku
Mišljenje deteta može imati značajnu ulogu u postupku.
Detetu koje je sposobno da formira svoje mišljenje mora se omogućiti da ga izrazi, u skladu sa njegovim uzrastom i zrelošću. Međutim, želja deteta nije jedina okolnost na osnovu koje sud odlučuje.
Sud mišljenje deteta razmatra zajedno sa svim drugim dokazima i okolnostima, vodeći računa o njegovom najboljem interesu.
Sudska praksa o kontaktima sa bakom, dekom i drugim srodnicima
U sudskoj praksi se prilikom odlučivanja o održavanju ličnih odnosa deteta sa srodnicima polazi od najboljeg interesa deteta, a ne samo od interesa odrasle osobe koja želi da ostvaruje kontakte.
Posebno je značajno utvrditi da li je između deteta i srodnika ranije postojao blizak, kvalitetan i kontinuiran odnos i kakve bi posledice po dete imao nastavak ili prekid tog odnosa.
Kao primer domaće sudske prakse može se izdvojiti odluka Vrhovnog suda Rev 14357/2023.
Za ovu oblast značajan je i član 8. Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, koji štiti pravo na poštovanje privatnog i porodičnog života. U praksi Evropskog suda za ljudska prava pitanja kontakata sa članovima šire porodice posmatraju se kroz konkretne porodične veze i obavezu države da obezbedi delotvornu zaštitu porodičnog života, uz poseban značaj najboljeg interesa deteta.
Često postavljana pitanja
Da li baka i deka mogu sudskim putem tražiti da viđaju unuče?
Da li je dovoljno dokazati da su u pitanju baka i deka deteta?
Da li je važan odnos koji su baka i deka imali sa detetom pre smrti roditelja?
Da li se dete pita da li želi da viđa baku i deku?
Može li sud odrediti kontakte dok postupak još traje?
Relevantni propisi i izvori
Za ovu oblast naročito su značajni:
- Porodični zakon Republike Srbije;
- Ustav Republike Srbije;
- Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda – član 8;
- Konvencija Ujedinjenih nacija o pravima deteta – naročito članovi 3, 8. i 9;
- praksa Vrhovnog suda Republike Srbije, uključujući Rev 14357/2023;
- relevantna praksa Evropskog suda za ljudska prava u oblasti zaštite porodičnog života.
Zaključak
Kada je jedan roditelj preminuo, očuvanje kvalitetnog odnosa deteta sa bakom, dekom i drugim članovima njegove porodice može imati veliki značaj za emocionalnu sigurnost, osećaj pripadnosti i očuvanje veze sa porodičnim poreklom preminulog roditelja.
Ipak, ne postoji automatsko pravo odraslog srodnika na kontakte nezavisno od interesa deteta. Najbolji interes deteta ostaje odlučujući kriterijum.
Zbog toga svaki slučaj zahteva individualnu procenu, a u sudskom postupku posebno je važno dokazati kakav je odnos postojao između deteta i srodnika, koliko je bio intenzivan i zbog čega bi njegovo očuvanje bilo korisno za dete.
Potrebna Vam je pravna pomoć?
Ukoliko je nakon smrti jednog roditelja došlo do prekida kontakata deteta sa bakom, dekom ili drugim bliskim srodnicima, Advokatska kancelarija Krstić pruža pravnu pomoć i zastupanje u postupcima za uređivanje održavanja ličnih odnosa sa detetom, kao i u drugim postupcima iz oblasti porodičnog prava.
Svaki slučaj ima svoje specifične okolnosti, zbog čega je pre pokretanja postupka važno proceniti postojeće odnose, raspoložive dokaze i najbolji interes deteta.
